Tuesday, 17 May 2022

ต้นราชพฤกษ์หรือต้นคูน ไม้มงคล สรรพคุณล้นเหลือ

ต้นคูน

ต้นคูน เชื่อว่าทุกคนคงรู้จักและคุ้นเคยกับต้นไม้ชนิดนี้ก็ดี แต่จะมีสักกี่คนที่รู้ลึกรู้จริงเกี่ยวกับต้นคูน โดยต้นคูนมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ต้นราชพฤกษ์” เรามาดูกันว่าพันธุ์ไม้ชนิดนี้มีประโยชน์อย่างไร มีสรรพคุณทางยาสมุนไพรอย่างไรบ้าง และวิธีการปลูก รวมถึงการดูแลรักษายากไหม วันนี้เรามีสาระดี ๆ เกี่ยวกับพันธุ์ไม้ชนิดนี้มาฝาก

ข้อมูลทั่วไป

ชื่อสามัญ : Indian Laburnum, Golden shower, Pudding-pine tree, Purging Cassia

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cassia fistula L.

วงศ์ :  Leguminosae-Caesalpinoideae

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น

ต้นคูน จัดเป็นพันธุ์ไม้ที่มีขนาดกลาง ไม้ยืนต้น ผลัดใบ มีความสูงประมาณ 10-15 เมตร เปลือกของลำต้นมีสีขาวอมเทา แตกกิ่งก้านออกเป็นพุ่มกลม พันธุ์ไม้ชนิดนี้สามารถขึ้นได้ทั่วไปตามป่าผลัดใบหรือในดินที่มีการถ่ายเทน้ำได้ดีเป็นไม้ในแถบเอเชียใต้ไล่ตั้งแต่ทางตอนใต้ของปากีสถานไปจนถึงอินเดีย พม่า และประเทศศรีลังกา ในประเทศไทยของเราต้นคูนเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดขอนแก่น

ใบ

ใบคูน มีลักษณะเป็นช่อ ใบมีสีเขียว เป็นมัน ช่อหนึ่งมีความยาวประมาณ 2.5 เมตร และมีใบย่อยรูปป้อมประมาณ 3-6 คู่ โดยใบย่อยจะมีความกว้างประมาณ 5-7 เซนติเมตรและมีความยาวประมาณ 9-15 เซนติเมตร โคนใบมน ส่วนปลายใบสอบ เนื้อใบค่อนข้าง บาง และเกลี้ยง มีเส้นแขนงใบที่โค้งไปตามรูปของใบ

ดอก

คูนจะออกดอกเป็นช่อ แต่ละช่อมีความยาวประมาณ 20-45 เซนติเมตร กลีบรองดอกรูปขอบขนาน มีความยาวประมาณ 1 เซนติเมตร กลีบมีทั้งหมด 5 กลีบ สามารถหลุดร่วงได้ง่ายและกลีบดอกยาวกว่ากลีบรองประมาณ 2-3 เท่าเลยทีเดียว มีกลีบรูปไข่จำนวน 5 กลีบ ดอกมีเกสรตัวผู้ขนาดไม่เท่ากันจำนวน 10 ก้าน มีก้านอับเรณูโค้งงอขึ้น ดอกมักจะบานในช่วงของเดือนมีนาคมไปจนถึงเดือนพฤษภาคม ดอกมีสีเหลืองงามสง่า แต่บางกรณีก็ออกดอกนอกฤดูกาลเหมือนกัน โดยจะออกดอกในช่วงเดือนธันวาคมจนถึงเดือนมกราคม

ผล/ฝัก

ผล มีลักษณะเป็นฝัก โดยฝักคูนจะเป็นฝักรูปทรงกระบอกเกลี้ยง ฝักมีความยาวประมาณ 20-60 เซนติเมตร เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 2-2.5 เซนติเมตร เมื่อฝักอ่อนจะมีสีเขียวแต่หากฝักแก่จะมีสีดำ ในฝักมีผนังเยื่อบางๆ ติดกันอยู่เป็นช่อง ๆ ตามแนวขวางของฝักและในช่องจะมีเมล็ดสีน้ำตาลแบน ขนาดของเมล็ดประมาณ 0.8 เซนติเมตร

ความเป็นมาของต้นราชพฤกษ์ หรือต้นคูณ

ต้นราชพฤกษ์หรือมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ต้นคูน” เมื่อประมาณปี พ.ศ. 2544 คณะกรรมการเอกลักษณ์ของชาติได้มีการเสนอแนะและให้สรุปเรื่องของการกำหนดสัญลักษณ์ประจำชาติ 3 สิ่ง อันประกอบไปด้วยสัตว์ สถาปัตยกรรม และดอกไม้ จากการพิจารณา จึงได้ข้อสรุปว่าสัตว์ประจำชาติคือช้างไทย ส่วนสถาปัตยกรรมก็คือศาลาไทย สำหรับดอกไม้ประจำชาติแน่นอนว่าจะเป็นดอกอะไรไปไม่ได้นอกจากดอกราชพฤกษ์หรือดอกคูน

มีเหตุผลในการคัดเลือกเนื่องจาก เป็นต้นไม้ที่คนไทยรู้จักมายาวนานและรู้จักกันอย่างแพร่หลายในนามของต้นคูน อีกทั้งยังสามารถพบเห็นได้ทั่วไปในทุกภาคของประเทศไทย ต้นราชพฤกษ์มีความเกี่ยวข้องกับประเพณีของชาวไทยมาอย่างยาวนานด้วยเป็นไม้มงคลใช้ในการประกอบพิธีกรรมสำคัญสำคัญต่างๆ หลายวิธี เช่น ใช้ทำยอดธงชัยเฉลิมพล พิธีลงเสาหลักเมือง เป็นต้น ราชพฤกษ์สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย นอกจากนั้นยังมีสรรพคุณทางยาสมุนไพรด้วย อีกหนึ่งจุดเด่นที่จะไม่พูดถึงไม่ได้เลยก็คือเรื่องของรูปทรงและพุ่มที่ดูงดงาม มีดอกสีเหลืองอร่ามเต็มวันและดูสวยงามยิ่งนัก ดอกราชพฤกษ์มีสีเหลืองซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของชาติไทยและยังเป็นสัญลักษณ์พระพุทธศาสนา อีกครั้งหนึ่งเป็นสัญลักษณ์ของดวงจันทร์ ซึ่งเป็นพระราชสมภพของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ต้นราชพฤกษ์เป็นต้นไม้มงคลตามตำราไม้มงคล 9 ชนิดที่ระบุไว้ว่าต้นราชพฤกษ์เป็นสัญลักษณ์ความยิ่งใหญ่ ต้นราชพฤกษ์ ปลูกในบ้าน ช่วยส่งเสริมสิริมงคล ส่งเสริมอำนาจวาสนาและการมีโชคมีชัย

ต้นราชพฤกษ์ หรือต้นคูน สรรพคุณทางยาสมุนไพร

  • เปลือกไม้เป็นยาบำรุงโลหิตในร่างกาย
  • กระพี้มีสรรพคุณใช้แก้อาการปวดฟัน
  • แก่นมีสรรพคุณช่วยแก้โรครำมะนาด
  • สารสกัดจากลำต้นและใบของพันธุ์ไม้ชนิดนี้ มีสารช่วยต่อต้านอนุมูลอิสระ
  • ราก ช่วยรักษาเกี่ยวกับโรคหัวใจและโรคถุงน้ำดี นอกจากนั้นยังมีสรรพคุณช่วยแก้ไข้
  • รากมีสรรพคุณใช้แก้โรคคุดทะราด ใช้รักษาโรคกลากเกลื้อน และยังสามารถใช้แก้อาการซึมเศร้า หนักศีรษะ ทำให้ชุ่มชื่นทรวงอก
  • ฝักคูนมีสรรพคุณช่วยแก้กระหายน้ำและมีสรรพคุณช่วยถอนพิษทำให้อาเจียน
  • ฝักมีสรรพคุณช่วยแก้อาการจุกเสียด ส่วนเนื้อในฝักนั้นมีสรรพคุณแก้อาการปวดตามข้อได้
  • ดอก มีสรรพคุณใช้เป็นยาแก้ไข้บำรุงหัวใจ แก้อาการหายใจติดขัด ช่วยถ่ายของเสียออกจากร่างกายและแก้อาการหนักศีรษะทำให้ชุ่มชื่นทรวงอก ช่วยขับถ่ายของเสียออกจากร่างกายและยังช่วยหล่อลื่นลำไส้ ช่วยรักษาเกี่ยวกับโรคกระเพาะอาหารและแผลเรื้อรังด้วย
  • เปลือกมีรสชาติฝาดเฝื่อนเมา ช่วยขับรกที่ค้าง ทำให้แท้งลูก
  • ใบ ใช้เป็นยาทาโรคกลากเกลื้อน รักษาผิวหนังและยังมีสรรพคุณช่วยแก้ฝี แก้บวม ช่วยรักษาแผลเรื้อรัง และช่วยต้านอนุมูลอิสระ สารสกัดจากใบยังมีฤทธิ์ช่วยต้านการเกิดพิษที่ตับได้
  • ใบคูนเป็นยาฆ่าพยาธิผิวหนัง นอกจากนั้นชาวอินเดียยังมีการนำเอาใบคูนมาโขลกและนำมาพอกแก้โรคปวดข้อและอัมพาต หากนำใบมาต้มสามารถใช้ทารักษาโรคกลากเกลื้อนได้
  • ใบของราชพฤกษ์ช่วยฆ่าพยาธิที่ผิวหนังและหากนำมาต้มหรือนำใบมาบดใช้ทาแก้เม็ดผดผื่นตามร่างกายได้

ต้นราชพฤกษ์ หรือต้นคูณ มีสรรพคุณมากมาย นอกจากนี้ก็ยังมีการนำเอาสมุนไพรราชพฤกษ์มาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ อีกมากมายอย่าง เช่น น้ำมันนวดราชพฤกษ์ ลูกประคบราชตารู หลวงพ่อคูณคาดข้อ และชาสุวรรณาคา  เป็นต้น

ต้นคูน

Photo by Ravi Subramanyan on Unsplash

ประโยชน์ของต้นคูน

  1. นิยมปลูกไว้เป็นไม้ประดับตามสถานที่ต่าง ๆ เช่น สถานที่ราชการ บริเวณบ้านเรือน ริมสองข้างทาง เป็นต้น
  2. นิยมปลูกเพื่อสร้างร่มเงาสร้างความร่มรื่น
  3. เนื้อไม้นิยมใช้ทำเป็นเครื่องมือ เครื่องใช้หรือด้ามเครื่องใช้ต่าง ๆ ไว้สำหรับใช้สอยและยังสามารถใช้ในงานก่อสร้างได้ด้วย
  4. เนื้อของฝักคูนแก่สามารถนำมาใช้แทนกากน้ำตาลทำหัวเชื้อจุลินทรีย์
  5. นอกจากนั้นเนื้อไม้และฝักแก่ยังสามารถใช้เป็นเชื้อเพลิงในการหุงต้มได้ด้วย
  6. ฝักแก่และไม้สามารถใช้เป็นเชื้อเพลิงในการหุงหาอาหารได้

เมื่อได้รู้แล้วว่าต้นคูนมีประโยชน์มากมาย แต่ก็ใช่ว่าจะไม่มีข้อเสียเลย ต้นคูน ข้อเสียคือดอกร่วงเยอะมาก รวมถึงใบด้วย ดังนั้น ผู้ปลูกจะต้องทำใจกับเรื่องนี้ บางครั้งอาจต้องดูแลรักษาทำความสะอาดอยู่บ่อยครั้ง

ความเชื่อเกี่ยวกับต้นคูน

ต้นคูน มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าต้นราชพฤกษ์ ถือเป็นไม้มงคลและไม้ศักดิ์สิทธิ์ใช้ทำเป็นน้ำพระพุทธมนต์ทนในพิธีการต่างๆทางด้านศาสนา เช่น พิธีวางศิลาฤกษ์ ใช้ทำเสาหลักเมือง ทำเสาเอกในการก่อสร้างพระตำหนัก เป็นต้น ส่วนใบของต้นราชพฤกษ์จะใช้ทำเป็นน้ำพุทธมนต์ไว้สะเดาะเคราะห์ได้ผลดีนักแล คนไทยสมัยโบราณมีความเชื่อว่าหากบ้านใดปลูกต้นคูนหรือต้นราชพฤกษ์ไว้เป็นไม้ประจำบ้านจะช่วยส่งเสริมบารมีให้มียศมีเกียรติและมีศักดิ์ศรี สาเหตุก็เพราะคนให้การยอมรับว่าต้นราชพฤกษ์หรือต้นคูนเป็นไม้อันทรงคุณค่าและเป็นสัญลักษณ์ของประเทศไทยด้วย อีกทั้งยังมีความเชื่อว่าผู้ปลูกจะมีความเจริญรุ่งเรือง ต้นคูน ปลูกในบ้านโดยนิยมปลูกต้นคูนในวันเสาร์และปลูกไว้ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของบ้าน หากมองอีกมุมหนึ่งก็อาจเป็นเพราะว่าทิศตะวันตกเฉียงใต้ ทำให้บ้านได้รับแสงแดดในช่วงบ่าย หากปลูกไว้ในทิศนั้น จะช่วยลดความร้อนภายในบ้านและช่วยประหยัดพลังงานได้นั่นเอง

ต้นคูน

Photo by Winston Chen on Unsplash

การปลูกต้นราชพฤกษ์

การขยายพันธุ์ อย่างที่บอกว่านิยมขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเมล็ด อาจจะเก็บเมล็ดมาจากต้นแม่ แต่ไม่ควรเก็บเมล็ดที่ร่วงลงพื้นเพราะจะทำให้มีแมลงเข้าไปกัดกินทำลาย ส่งผลให้เวลาปลูกแล้วไม่เจริญเติบโตหรือเพาะไม่ขึ้นนั่นเอง โดยให้ใช้ฝักแก่ที่มีสีดำหรือสีน้ำตาลเข้ม หลังจากนั้นก็ให้นำไปตากแดดทิ้งไว้ รอให้แห้งสนิทก่อน จึงน้ำเปลือกมาทุบให้เมล็ดแตกออกมาจากฝัก เสร็จแล้วให้นำมาเพาะในแปลงปลูกได้เลย โดยการหว่านใช้ดินกลบหน้าประมาณ 1 เซนติเมตร จะช่วยให้เมล็ดมีอัตราการงอกที่เร็วมากขึ้น หลังจากนั้นพอ 15 วันผ่านไปก็จะพบว่ารากค่อยๆ ออกมาแล้ว เมื่อรากเริ่มแทงออกและมีส่วนของลำต้นเหนือพื้นดินประมาณ 6-7 เซนติเมตร ก็สามารถย้ายไปเพาะชำในถุงพลาสติกได้ในลำดับต่อไปและต้องเจาะรูที่ก้นถุงด้วยเพื่อให้น้ำสามารถระบายได้ดีและมีอากาศถ่ายเท การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ควรเก็บไว้ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม เมล็ดสามารถเก็บไว้ได้นานสูงสุดถึง 1 ปี จำนวน 1 กิโลกรัมเท่ากับ 7,400 เมล็ดเลยทีเดียว

การดูแลรักษา

พันธุ์ไม้ชนิดนี้ ชอบแสงแดดจัด ดังนั้น ควรปลูกไว้ในบริเวณกลางแจ้งหรือสถานที่ที่มีอากาศถ่ายเทได้ดี สำหรับการรดน้ำต้นไม้ชนิดนี้ต้องการน้ำน้อย ควรลดน้ำ 7-10 วันต่อ 1 ครั้ง เมื่อมีอายุ 4 ปีขึ้นไปจะสามารถทนทานต่อสภาพแวดล้อมได้ดีมาก สำหรับดินที่ใช้ในการปลูกก็อย่างที่บอกว่าพันธุ์ไม้ชนิดนี้ชอบดินที่ระบายน้ำได้ดี แนะนำให้เป็นดินร่วนซุยหรืออาจใช้ดินปนทรายหรือดินร่วนปนดินเหนียวก็ได้ สำหรับการให้ปุ๋ยต้นราชพฤกษ์หรือต้นคูนนิยมใช้ปุ๋ยคอกเพื่อบำรุงหรือปุ๋ยหมักเพื่อบำรุงก็ได้ โดยใช้อัตรา 2-3 กิโลกรัมต่อ 1 ต้นและควรใส่ปุ๋ยอย่างน้อย 3-4 ครั้งต่อปี

ผู้ปลูกควรรักษาทำความสะอาดบริเวณแปลงปลูก ในส่วนของศัตรูพืช พรรณไม้ชนิดนี้มักจะมีหนอนเจาะบริเวณลำต้นทำให้ลำต้นหรือยอดกลายเป็นรู ทำลายกิ่งทำให้เกิดการหักงอ อาจใช้ยาฆ่าหนอนโดยเฉพาะเพื่อกำจัดวิธีกำจัดให้ใช้ยากลุ่มไดเมทไธโท หรือ เมโธมิล อัตราการใช้ศึกษาได้จากคำแนะนำบนฉลาก

หลาย ๆ คนอาจสงสัยว่าต้นราชพฤกษ์สีชมพูมีด้วยหรือต้นคูนชมพูมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่ารัตนพฤกษ์ ไม้กลายพันธุ์ที่ได้รับความนิยมในการปลูก เป็นไม้ในตระกูลเดียวกันกับต้นคูนเหลือง แน่นอนว่าหากคุณต้องการซื้อต้นกล้าคูนสีชมพูมาปลูก ก็อาจมีราคาสูงมากกว่าคูนสีเหลืองทั่วไป บางคนได้บังเอิญไปพบเห็นอยู่ที่ตลาดหลังประตูเชียงใหม่ เป็นอีกหนึ่งสายพันธุ์ที่หากขายในตลาดจะมีราคาสูงกว่าต้นราชพฤกษ์สีเหลือง สำหรับต้นราชพฤกษ์แคระ คือ สายพันธุ์ที่ดัดแปลง ก็ได้รับความนิยมเช่นกัน

ต้นคูน

และทั้งหมดนี้ ก็คือ สาระน่ารู้เกี่ยวกับต้นคูนหรือต้นราชพฤกษ์ เป็นอย่างไรกันบ้าง เชื่อว่าหลาย ๆ เรื่องทุกคนก็ยังไม่รู้ คูน ไม้มงคลที่มีประโยชน์ล้นเหลือ มีสรรพคุณทางยาสมุนไพรด้วย จึงไม่แปลกใจว่าทำไมต้นคูนถึงได้รับความนิยมในการปลูกสำหรับคนไทย